7 tiếng xem phim, hơn nhóm không xem gì đúng một từ

Hai mươi phút tắt phụ đề

Chọn một tập bạn đã xem ít nhất ba lần. Tắt phụ đề và mở hai mươi phút đầu.

Rồi thử nói bằng tiếng Anh: nhân vật chính đã hỏi gì, và người kia đáp lại thế nào.

Phần lớn mọi người không nói nổi quá một hai câu. Có người còn không nhớ câu hỏi là gì — trong một tập mà chính họ khai là đã xem ba lần.

Đây không phải vấn đề trí nhớ. Năm 1991, một nhóm nghiên cứu người Bỉ làm một việc rất giản dị với máy theo dõi mắt: họ cho người ta ngồi trước màn hình truyền hình có phụ đề và ghi lại mắt chạy đi đâu. Đọc phụ đề, họ phát hiện, gần như là bắt buộc. Bạn không quyết định có đọc hay không. Phụ đề hiện lên, và mắt bạn đã ở đó rồi. Chuyện đó xảy ra cả khi phần tiếng hoàn toàn dễ theo, và cả khi bạn đã tự dặn mình đừng nhìn.

Không phải là âm thanh bị bỏ qua. Cũng chính nhóm ấy về sau xác nhận rằng người lớn thật sự có cố gắng theo lời thoại.

Nhưng nghĩa không đến qua lời thoại. Nghĩa đã được cái dòng chữ kia giao tới rồi, còn việc nghe thì chạy song song bên cạnh. Tai bạn chưa bao giờ bị tắt. Chỉ là nó không còn cần thiết nữa.

Vé vào cửa cho một tập tốn năm đến bảy nghìn họ từ

Vậy cần bao nhiêu vốn từ để theo được một tập mà không có dòng chữ ấy?

Ngôn ngữ học ứng dụng đã đếm việc này hơn một lần. Một nghiên cứu năm 2009 mổ xẻ 88 chương trình truyền hình — hơn 260.000 lượt từ thoại. Biết 3.000 họ từ thông dụng nhất, cộng với các danh từ riêng trong phim, phủ được 95% những gì được nói ra. Đạt tới 98% cần 7.000 họ từ.

Năm 2022 có người đếm lại trên một kho ngữ liệu lớn hơn nhiều — phim dài tập, chương trình truyền hình và phim điện ảnh, cộng lại hơn 600 triệu từ — và ra con số thấp hơn một chút: 3.000 họ từ cho 95% lời thoại truyền hình, 5.000 cho 98%. Một nghiên cứu sớm hơn về tiếng Anh nói nói chung đặt con số ở 6.000 đến 7.000.

Ba nghiên cứu, ba kho ngữ liệu, mà lằn ranh 98% lần nào cũng rơi vào cùng một dải: năm đến bảy nghìn họ từ.

Công bằng thì phải thêm một lưu ý. Các tác giả nghiên cứu 2009 thiên về lằn ranh 95% — họ kết luận rằng 3.000 họ từ có thể đủ để hiểu truyền hình ở mức thỏa đáng. Lý do dùng 98% ở đây là một thí nghiệm đọc hiểu được trích dẫn rất nhiều: ở mức phủ 95%, số người đọc không hiểu văn bản nhiều hơn số người hiểu, và từ đó suy ra một ngưỡng đâu đó quanh 98%.

Chỉ là một suy luận. Thí nghiệm ấy thử 80%, 90%, 95% và 100% — chưa bao giờ thử 98% — và các nỗ lực lặp lại sau này chưa tái tạo được trọn vẹn kết quả. Lấy 98% là cách đọc nghiêm ngặt, không phải cách đọc đã ngã ngũ.

Đơn vị đo cũng quan trọng. Một họ từ ở đây là một gốc từ cùng tất cả các dạng biến đổi và phái sinh đều đặn của nó: add, added, adding, addition, additional, additionally — sáu cái đó tính là một. Kỳ thi đại học ở Trung Quốc kỳ vọng khoảng 3.500 từ, còn CET-6, kỳ thi cao hơn trong hai kỳ thi tiếng Anh cấp quốc gia mà phần lớn sinh viên Trung Quốc phải thi, khoảng 5.500. Cả hai đều đếm mục từ trong từ điển, mà những danh sách ấy vốn đã chứa đầy những từ là phái sinh của nhau.

Quy đổi 5.500 mục từ thành họ từ thì con số chỉ có thể co lại. Khoảng cách rộng hơn vẻ ngoài của nó.

Đặt lại điều đó vào một tập phim. 88 chương trình kia trung bình mỗi tập nhỉnh hơn ba nghìn lượt từ. Ở mức phủ 95%, khoảng 150 từ trong một tập là từ bạn không biết. Ở 98%, vẫn còn chừng 60 từ.

Và 60 từ ấy không chờ bạn. Chúng trôi qua với tốc độ hội thoại, chìm trong âm nối, những âm tiết bị nuốt và một đoạn nhạc chen vào.

Bảy tiếng, sáu từ — còn những người không xem gì được năm

Không cần hiểu hết, người ta bảo vậy. Xem riết rồi nhặt được.

Một nghiên cứu năm 2020 đo đúng điều đó. Một trăm tám mươi bảy sinh viên Nhật xem mười tập của cùng một bộ phim Mỹ, mỗi tập 42 phút, tổng cộng hơn bảy tiếng. Nhóm nghiên cứu chọn 60 từ tần suất thấp trong phim và kiểm tra trước và sau.

Mức tăng trung bình là 6,4 từ.

Nhóm đáng chú ý là nhóm còn lại. Bảy mươi ba sinh viên cùng trường không xem tập nào cả. Họ chỉ làm lại đúng bài kiểm tra đó sau cùng khoảng thời gian. Họ “học được” 5,3 từ.

Lợi tức ròng của hơn bảy tiếng là khoảng một từ.

Con số 5,3 kia từ đâu ra? Bài kiểm tra là trắc nghiệm bảy lựa chọn. Đến lượt làm thứ hai, loại trừ và may mắn tự nó cũng đẩy điểm lên một chút. Phần đó chẳng liên quan gì đến việc có xem hay không, mà nó nuốt gần hết phần tăng.

Một từ còn lại cũng là một từ được chấm hào phóng. 60 từ mục tiêu ấy được chọn bằng tay, xuất hiện trung bình mười lần trong mười tập, và sinh viên đã biết hơn nửa số đó ngay từ đầu — một trong các từ mục tiêu được 182 trên 187 người biết trước. Những từ bạn thật sự va phải khi xem thì phần lớn chỉ xuất hiện một hai lần, và chẳng ai đưa cho bạn bảy lựa chọn.

Thử đẩy con số hào phóng ấy đi tiếp — phần sau đây là giả định, không phải thống kê. Giả sử bạn nắm chắc 3.000 họ từ và muốn lên 6.000. Dùng 6,4 từ cho mỗi bảy tiếng, chứ không phải con số ròng một từ, ta có 3.300 giờ, tức khoảng 4.700 tập. Mỗi ngày một tập, mười ba năm.

Công bằng mà nói, kết luận của chính nhà nghiên cứu không bi quan đến thế: ông tính rằng nhặt từ vựng bằng cách xem hiệu quả cỡ đọc một cuốn tiểu thuyết, có khi nhỉnh hơn chút. Ông đúng, và điều đó có nghĩa là cả hai con đường đều quá chậm để làm con đường chính — chứ không phải xem phim là đặc biệt tệ.

Và sau mười ba năm ấy, bạn theo được một bộ phim truyền hình. Chứ không phải nói được.

Những đứa trẻ Canada nghe suốt một thập kỷ mà vẫn không nói ra được

Bằng chứng cứng rắn nhất cho thấy chỉ đầu vào thôi thì chưa đủ không đến từ phòng thí nghiệm. Nó đến từ các trường học Canada.

Từ năm 1965, Canada triển khai chương trình hòa nhập tiếng Pháp: trẻ nói tiếng Anh học toán, khoa học và khoa học xã hội bằng tiếng Pháp ngay từ những năm đầu đi học. Đó gần như là lượng đầu vào tối đa mà một người có thể hấp thụ trong thực tế — sáu tiếng mỗi ngày, suốt hơn một thập kỷ.

Nhà nghiên cứu Merrill Swain đánh giá những học sinh này vào thập niên 1980. Điều bà tìm ra trở thành bước ngoặt của ngành. Khả năng nghe và đọc của các em đã tiệm cận người bản ngữ, vậy mà tiếng Pháp các em nói ra vẫn mang những lỗi mà người bản ngữ không mắc — và vẫn mang như thế, năm này qua năm khác.

Lý giải của Swain là: thứ các em thiếu không phải đầu vào, mà là những dịp bị đẩy vào thế phải tạo ra ngôn ngữ. Khi nghe, bạn có thể bám vào ngữ cảnh, giọng điệu và hình ảnh; bạn vớt được nghĩa mà chẳng cần giải quyết ngữ pháp. Chỉ khi đến lượt bạn nói câu đó, bạn mới buộc phải quyết định động từ ấy chia ra sao và mệnh đề kia gắn vào đâu.

Trẻ có mười năm hòa nhập cũng không vượt được lằn ranh ấy bằng cách nghe. Một người lớn xem hai tập mỗi tuần lại càng không.

“Tôi học tiếng Anh nhờ xem phim” là nhân quả bị đảo ngược

Thế mà vẫn có người học được thật theo cách đó. Trường nào cũng có vài người, và họ không nói dối.

Vấn đề là mũi tên chỉ theo chiều nào.

Muốn lấy được gì từ một bộ phim, bạn phải theo được nó đại khái — nghĩa là vốn từ của bạn đã ở mức hàng nghìn họ từ. Truyền hình không làm tiếng Anh của họ giỏi lên. Tiếng Anh của họ giỏi đủ trước đã, rồi truyền hình mới bắt đầu sinh lời. Tất cả những ai ở dưới lằn ranh đó đang đọc phụ đề, và chẳng ai trong nhóm ấy viết “tôi học tiếng Anh nhờ xem phim”, vì họ có học được đâu. Chúng ta chỉ nghe được một phía.

Còn một tầng nữa hay bị rụng mất: thứ những người ấy làm thường không phải là xem.

Mở lại cùng một tập, bấm dừng để nhại một câu thành tiếng, chép lại ngữ điệu, thuộc lòng nguyên một đoạn đối đáp rồi diễn lại — nhìn thì vẫn giống xem phim, nhưng đó là luyện tạo lời. Chính phần đó mới có tác dụng. Và cũng chính phần đó rơi khỏi câu chuyện, để lại mỗi “xem phim” một mình nhận hết công.

Ý tưởng này sống dai vì nó có đủ ba thứ nó cần: nó khoác cho việc học bộ áo giải trí, nên bắt đầu chẳng tốn gì; nó không thể bị bác bỏ, vì ai không học được thì đơn giản là xem chưa đủ nhiều; và nó nuôi được một ngành kinh doanh.

Đầu năm 2021, cảnh sát Thượng Hải đóng cửa nhóm làm phụ đề phim Mỹ nổi tiếng nhất trong tiếng Trung; thông báo nêu hơn tám triệu thành viên đã đăng ký. Tám triệu người xếp hàng chờ đúng cái thứ duy nhất biến việc nghe trở lại thành việc đọc.

Quay lại hai mươi phút ấy.

Không nói được khi tắt phụ đề không có nghĩa là mười năm qua đổ sông đổ biển. Nó chỉ có một nghĩa duy nhất: bạn đã luyện khả năng nhận ra, và bạn đã không luyện nghe lẫn nói, mà ba thứ đó lớn lên tách rời nhau.

Phim truyền hình là thứ tốt. Nó đáng được thưởng thức, và một khi bạn có nền, nó thật sự sẽ đẩy vốn từ của bạn lên đôi chút. Thứ nó không làm là phần khó — tạo ra trọn một câu trong lúc có người đang chờ.

Chỉ có một cách luyện phần đó: thật sự nói ra, với một người ở đầu bên kia. Đó là lý do chúng tôi làm Unscript — cố định cuộc hội thoại, rồi rút kịch bản đi từng bậc, để nói không đòi bạn phải có năm nghìn họ từ trước, hay một kho can đảm.

Tối nay, cứ để phụ đề. Xem nó như một bộ phim.